Gids

Bestrijdingsmiddelen in de buurt: wat is bekend en wat kun je doen

Woon je naast een akker, boomgaard of bollenveld, dan wil je weten wat er gespoten wordt, wie bepaalt of dat mag en wat je kunt doen als je je zorgen maakt. In deze gids lees je hoe de toelating van middelen werkt, wat onderzoekers en adviesorganen over omwonenden zeggen, hoe het toezicht is geregeld en welke wegen je hebt: het gesprek met de teler, een melding bij de NVWA en de gemeente.

Wie bepaalt welke middelen mogen?

In Nederland mogen alleen gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt die zijn toegelaten door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb), zo schrijft de NVWA. Het Ctgb beoordeelt bij de toelating of een middel voldoet aan de eisen, en kijkt daarbij naar de risico's voor gebruikers, consumenten, omwonenden en omstanders en voor het milieu.

Omwonenden in de beoordeling

Dat omwonenden een eigen plek in die beoordeling hebben, is betrekkelijk nieuw. Tot begin 2014 beoordeelde het Ctgb omwonenden alleen indirect, via de blootstelling van voorbijgangers tijdens het spuiten. Sinds 2014 is er een expliciete beoordeling voor omwonenden en voorbijgangers, kinderen inbegrepen, meldt het Ctgb. EFSA publiceerde het Europese blootstellingsmodel in oktober 2014, de Europese Commissie stelde het eind mei 2015 vast en sinds 1 januari 2016 wordt het toegepast op nieuwe aanvragen.

In de herbeoordeling die in oktober 2014 begon, rekende het Ctgb 116 middelen door: 88 die opwaarts worden gespoten in de fruitteelt en 28 voor de bollenteelt. Volgens het Ctgb worden middelen alleen toegelaten als uit de risicobeoordeling blijkt dat de blootstelling van omwonenden ruim onder de gezondheidskundige grenswaarden blijft.

Zelf opzoeken welk middel mag

Welke middelen op welk gewas zijn toegelaten, kun je opzoeken in de openbare toelatingendatabank van het Ctgb. Meer over de rol van deze instantie lees je in de rol van het Ctgb.

Wat zeggen RIVM, Gezondheidsraad en Rijksoverheid?

Spuitzonekaart.nl geeft geen eigen oordeel over gezondheid. Hieronder staat wat de officiële instanties zelf schrijven.

RIVM: het OBO-onderzoek

Het RIVM onderzocht van 2015 tot 2019 de blootstelling van mensen die rond bloembollenvelden wonen. Volgens het samenvattend rapport van 11 april 2019 werden resten van middelen gevonden in de buitenlucht rond woningen, in stof op de deurmat, in huisstof en in de urine van omwonenden, volwassenen en kinderen. In urine ook bij mensen op meer dan 500 meter van de velden. De gemeten waarden overschreden de risicogrenzen niet; bij gezinnen van telers lagen ze hoger. Details staan in bestrijdingsmiddelen in huisstof.

Gezondheidsraad

De Gezondheidsraad schreef op 29 juni 2020 in zijn vervolgadvies: "Blootstelling aan chemische gewasbeschermingsmiddelen moet zo veel mogelijk verminderd worden, zowel bij telers als bij omwonenden van landbouwpercelen." In het advies staat ook de aanbeveling om te registreren welk middel op welk perceel wordt gebruikt en de blootstelling periodiek te meten, bijvoorbeeld in urine.

Rijksoverheid en lopend onderzoek

Volgens de Rijksoverheid is er nog geen wetenschappelijk bewijs dat toegelaten middelen een gezondheidsrisico voor omwonenden vormen. Het vervolgonderzoek OBO-2 kijkt of omwonenden van landbouwgrond vaker Parkinson, lymfeklierkanker, COPD, astma, leukemie bij kinderen en geheugenproblemen hebben. Volgens het RIVM bestaat dat onderzoek uit tien deelonderzoeken, loopt het vanaf oktober 2023 en wordt het verwacht tot 2031. De SPARK-studie naar een verband tussen gewasbeschermingsmiddelen en Parkinson loopt tot 2029.

Heb je zorgen over je gezondheid, ga dan naar de GGD of je huisarts. Ook de NVWA verwijst daarnaar en heeft zelf geen gezondheidsexpertise. Over kinderen specifiek lees je meer in kinderen spelen langs een akker.

Wie houdt toezicht?

De NVWA inspecteert of land- en tuinbouwbedrijven en andere professionele gebruikers zich aan de regels houden, ook naar aanleiding van meldingen. Ze kijkt onder meer of het gebruiksvoorschrift wordt gevolgd, hoe de voorraad is opgeslagen, of de gebruiker bevoegd is, of het gebruik wordt geregistreerd, of de spuitapparatuur in orde is en of alleen toegelaten middelen worden verkocht en gebruikt.

Een paar regels die je als omwonende zelf kunt herkennen:

  • Spuiten is verboden bij een windsnelheid boven 5 meter per seconde, met een uitzondering als het gewas anders in gevaar komt (NVWA).
  • Bij teelt in de open lucht moet een techniek met minimaal 75 procent driftreductie worden gebruikt, en langs sloten gelden teeltvrije zones (IPLO). Die regels zijn er om oppervlaktewater te beschermen, niet om een afstand tot woningen te regelen. Zie driftreductie uitgelegd.

Glyfosaat in het kort

Over glyfosaat gaan veel vragen. De Europese Commissie verlengde op 16 november 2023 de goedkeuring van de stof met tien jaar, tot 2033, nadat de lidstaten geen gekwalificeerde meerderheid voor of tegen bereikten (Ctgb, Europese Commissie). In Nederland mogen particulieren geen gewasbeschermingsmiddelen met glyfosaat gebruiken, ook niet als ze in het buitenland gekocht zijn. Akkerbouwers mogen het wel op landbouwgrond gebruiken, en andere professionals alleen in uitzonderingen zoals op het spoor, aldus de Rijksoverheid. Wat er verder bekend is over de beoordeling, lees je in glyfosaat: wat is bekend.

Wat wordt er bij jou in de buurt geteeld?

Welke middelen een teler gebruikt, is niet openbaar per perceel. Wel openbaar is welk gewas er staat. De Basisregistratie Gewaspercelen van RVO, gepubliceerd via PDOK, toont per perceel het opgegeven gewas met peildatum 15 mei. Het CBS publiceert per gewas hoeveel werkzame stof er gemiddeld per hectare wordt gebruikt: in 2024 bijvoorbeeld 46,5 kilo voor lelies, 30,3 voor peren, 20,1 voor pootaardappelen en 1,7 voor wintertarwe, tegen 5,5 gemiddeld over alle onderzochte gewassen (CBS 85130NED).

Die cijfers zijn landelijke gemiddelden uit een enquête en zeggen niets over een individuele teler. Kilo's werkzame stof zijn ook geen maat voor giftigheid. Staat er een biologisch geteeld perceel naast je huis, dan gelden andere regels: de Europese verordening voor biologische productie noemt een strikte beperking van chemisch-synthetische productiemiddelen als een van de algemene beginselen (EUR-Lex). Meer daarover in biologische teelt als buur.

Met de adrescheck van Spuitzonekaart.nl zie je welke gewassen binnen 50, 100 en 250 meter van een adres staan, en op de kaart kun je zelf rondkijken.

Wat kun je doen?

1. Praat met de teler

De NVWA raadt aan om eerst contact op te nemen met de teler. Je kunt vragen welk gewas er komt, wanneer er gespoten wordt en of hij je vooraf kan waarschuwen. Het ministerie van LVVN liet in 2023 een handreiking over nabuurschap maken voor omwonenden, telers en overheden. Concrete vragen staan in wat kun je vragen aan de teler.

2. Meld het bij de NVWA

Vermoed je verkeerd gebruik, zoals spuiten bij harde wind, dan kun je dat via het meldformulier van de NVWA doorgeven. Noteer daarvoor datum, tijd en wat je zag, en maak zo mogelijk foto's.

3. Neem contact op met de gemeente

Voor afstanden tussen teelt en woningen is de gemeente het aanspreekpunt. Er is geen wettelijke spuitzone; provincies en gemeenten leggen spuitzonering vast, schrijft de Rijksoverheid. Sinds 1 januari 2024 staat dat in het omgevingsplan. Wijzigt de gemeente dat plan, dan kun je een zienswijze indienen. Gemeenten zoals Westerveld maakten eigen regels voor sierteelt. Hoe dat zit met de 50 meter uit de rechtspraak, lees je in de gids spuitzone; over bollenteelt specifiek in de gids bollenvelden.

4. Maatregelen die de Gezondheidsraad noemde

Het RIVM noemt in zijn vragen en antwoorden over de gezondheidsverkenning een aantal maatregelen die de Gezondheidsraad in 2014 aanraadde voor omwonenden:

  • schoenen uitdoen bij binnenkomst;
  • groenten, kruiden, fruit en handen wassen voor het eten;
  • tijdens en kort na de bespuiting van een aangrenzend perceel de ramen sluiten en niet in de tuin verblijven.

Voor die laatste tip moet je weten wanneer er gespoten wordt. Daarom is een afspraak met de teler zo nuttig.

5. Bij gezondheidszorgen: GGD of huisarts

Maak je je zorgen over je gezondheid of die van je kinderen, neem dan contact op met de GGD of je huisarts.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik welk middel de teler naast mijn huis gebruikt?

Dat is niet per perceel openbaar. Je kunt het de teler vragen. In de toelatingendatabank van het Ctgb zie je welke middelen voor een bepaald gewas zijn toegelaten.

Zijn toegelaten middelen veilig voor omwonenden?

Volgens het Ctgb worden middelen alleen toegelaten als uit de risicobeoordeling blijkt dat de blootstelling van omwonenden ruim onder de gezondheidskundige grenswaarden blijft. De Gezondheidsraad adviseerde in 2020 om blootstelling zo veel mogelijk te verminderen, en onderzoek zoals OBO-2 loopt nog. Deze site geeft hier zelf geen oordeel over.

Waar meld ik het als er bij harde wind gespoten wordt?

Bij de NVWA, via haar meldformulier. Spuiten boven 5 meter per seconde wind is verboden, behalve als het gewas anders in gevaar komt. De NVWA raadt wel aan om eerst met de teler te praten.

Mag ik zelf glyfosaat gebruiken in mijn tuin?

Nee. Particulieren mogen in Nederland geen gewasbeschermingsmiddelen met glyfosaat gebruiken, ook niet als ze in het buitenland gekocht zijn.

Kan de gemeente iets doen?

De gemeente bepaalt via het omgevingsplan welke afstanden er gelden tussen teelt en gevoelige functies. Sommige gemeenten hebben eigen regels voor sierteelt dicht bij woningen. Vraag bij je gemeente na wat er voor jouw adres geldt.

€12,95 · eenmalig

Wat wordt er naast jouw huis geteeld, en wat kun je doen?

De kaart geeft het gebiedsbeeld. Welk gewas er op elk perceel rond jouw huis staat, op hoeveel meter, hoe intensief die teelt wordt behandeld en wat er de afgelopen vijf jaar stond, staat pas in het rapport voor jouw adres.

Een gesprek met de teler, een vraag aan de gemeente of een zienswijze op een nieuw plan begint met weten wat er staat. Het rapport zet het op een rij, met de rechtspraak over de 50 meter erbij, zodat je weet waar je over praat.

  • Elk perceel binnen 250 meter: gewas, afstand tot je adres en oppervlakte, op een kaart met ringen van 50, 100 en 250 meter
  • Middelengebruik en teelthistorie: welke teelten intensief worden behandeld (CBS per gewas) en wat er sinds 2021 op elk perceel stond
  • Regels en wat je kunt doen: de 50 meter uit de rechtspraak, driftreductie, gemeentelijk beleid, en je stappen richting teler, gemeente en NVWA
Bekijk mijn adres · €12,95 →

🔒 iDEAL, creditcard of PayPal · direct na betaling te downloaden, ook per e-mail · niet bruikbaar? binnen 14 dagen je geld terug
Bronnen: Basisregistratie Gewaspercelen 2021-2025 (RVO/PDOK), CBS, rechtspraak.nl. Geen rapport als er binnen 250 meter geen teelt ligt.

Lees ook